BS. Nguyễn Khắc Viện (BSNKV) sống ở “Tây” hơn một phần phong độ kỷ; về nước lại luôn phải làm cho việc với “Tây” nhưng vẫn giữ cốt phương pháp một ông “Đồ Nghệ”, hầu như năm nào cũng khai bút. Ngay cả khi đang ở Paris, trước khi về nước, mùa xuân năm 1963, BSNKV đã khai bút với bài thơ Con đường, cảm hứng khi mấy bạn Pháp đến tặng một cành đào và hỏi “Bao phủ giờ Việt Nam thắng lợi?”; BSNKV đáp: “Đêm còn dài, nhưng rồi bình minh sẽ đến”. Cho nên, bài khai bút nguyên văn chữ Hán như sau: “Song hàm bạch tuyết tha hương cảnh/Các mãn đào hoa hữu nghị tình/ Tuyết thượng đào hoa tăng diễm sắc/Khán hoa trường dạ đãi rạng đông” (BSNKV tự dịch như sau: Ngoài cửa tuyết ngậm cảnh tha phương/Cành đào ngát phòng tình anh em/ Trên tuyết hoa đào càng tươi sắc/Ngắm hoa đêm dài đợi rạng đông). Bài khai bút này cũng khá là lạ mắt vì được bộc lộ bằng bốn hình thức: chữ Hán, chữ Pháp, phiên âm và dịch thơ! (xem ảnh chữ Hán)
Dù vậy, độc đáo và thú vị nhất là bài khai bút đầu xuân 1967, tròn nửa thế kỷ trước. Các bạn xem bút tích Khai bút đầu năm 1967 của BSNKV sẽ thấy:
Hẳn là phổ biến bạn chẳng thể đọc được ngay bài khai bút có nhiều “họa tiết” tiến công đố này. Xin được “giải mã” như sau:
Bài khai bút này chúng tôi mới tìm thấy phương pháp đây vài năm, khi soạn Di cảo của BSNKV để trao cho Trung tâm Lưu trữ tổ quốc bảo quản vĩnh viễn. Hôm đó, chúng tôi bất ngờ sắm thấy bài khai bút trong tập gần 20 lá thư tình rất lãng mạn gửi cho “người yêu” là bà Nguyễn Thị Nhất. Những lá thư được viết từ tháng 4/1966 tới bốn tuần 4/1967, khi đó BSNKV 52 tuổi và bà Nhất 42 tuổi, nhưng đến lễ Nô-en 1967 họ mới có yếu tố kiện doanh nghiệp lễ cưới. Chuyện tình nhị người có quan hệ tới một anh hùng nổi tiếng khác là triết gia Trần Đức Thảo đã được tôi viết rõ trong cuốn “Nguyễn Khắc Viện yêu & mơ” (NXB Trẻ, 2015), nay chỉ xin tóm lược như sau: BSNKV và bà Nguyễn Thị Nhất cùng hoạt động Việt kiều yêu nước tại Pháp và rất quý mến nhau, nhưng rồi ông Trần Đức Thảo và bà Nhất về nước trước, khi mà ông Viện bị lao phổi phải lên bàn mổ đa dạng lần, sức khỏe chưa hồi phục đã đảm trách lãnh đạo phong trào Việt kiều ở Pháp. Ông Thảo và bà Nhất xây dựng mái ấm với nhau nhưng do ông Thảo quá mê say nghiên cứu triết học, bà Nhất sau một lần phải mổ dạ con, không sinh nở được, nên nhì người đành phải chia tay. Năm 1963, ông Viện về nước, thương tình bà Nhất cô quạnh, nhưng mãi tới năm 1966, mới ngỏ lời yêu!...
Bài khai bút được cất giữ kín đáo gần nửa thế kỷ cũng có thể coi như là một trong số thư tình mà vợ chồng BSNKV đã gửi bí mật nửa thế kỷ.
Bài Khai bút viết trong 1 trang; phần trên có 3 dòng, nhìn qua như chữ Hán, nhưng xem kỹ thấy mỗi dòng có 7 chữ V và N lồng vào nhau theo kiểu “thư pháp”; phần dưới là 4 câu thơ toàn bộ điệp ý (Chỉ một lời chúc/Chỉ một lời mong/Chỉ một lời ước/Chỉ một lời nguyền); bạn để ý cuối mỗi câu thơ cũng có “họa tiết” nhị chữ N - V lồng tham gia nhau; cuối câu viết “bổ sung” (Không quên Bình) cũng có nhì chữ N - V lồng vào nhau kế bên có thêm chữ “b” nữa! (Bình là tên em nhỏ nhắn bà Nhất kiếm được nuôi, trước khi tới với BSNKV).
Thật không ngờ BSNKV lại công phu và chu đáo như thế! Chỉ có một điều khó khăn lý giải là vì sao chỉ viết 3 dòng và mỗi dòng “thư pháp” lại có 7 “họa tiết”? Như thế tổng cộng có 21 “họa tiết”, 21 lần N và V lồng nhau! Xem rộng rãi thư, thấy BSNKV rất tận tường (như “đi xem Bảo tồn Mỹ thuật thấy bộ áo Thái”, ông không chỉ đánh giá tốt “đẹp quá” mà nhớ rất cụ thể “váy đen dài tới gót chân, sát người, sơ mi trắng có tuyến phố thêu ở giữa”. Tương tự, con số 3X7 = 21 “họa tiết” BSNKV “vẽ” trong Khai bút đầu năm 1967 hẳn có một ý nghĩa? Bạn nào có cách thức lý giải hay, xin mách dùm.
Sau đây, xin thử nêu một phương pháp “giải mã’:
“7” là số ngày trong một tuần, nên có thể nắm bắt, BSNKV mơ ước suốt 7 ngày, “N” và “V” luôn quấn quýt bên nhau. Và suốt ba tuần như thế! Mà dân gian có câu “Ba keo mèo cắm cổ lỗ”; BSNKV thì lại sinh năm con mèo! (BSNKV thực sinh năm 1915, tức năm Ất Mão, nhưng khai sinh 1913 để đủ tuổi vào tiểu học). Và cho dù đã chắc chắn “mèo cắm cũ kĩ” nhưng ở phần tiếp theo, BSNKV vẫn kiên nhẫn nhắc lại 4 lượt về sự gắn bó “N”&”V”- trong khoảng chỗ lịch sự và khiêm tốn “chúc - mong - ước” tới “nguyền” - từ ngữ biểu hiện chừng mực quyết liệt như một lời thề!
Ngày Xuân, “mua vui” với trò “chơi chữ” của BSNKV với bài khai bút trong nửa thế kỷ trước, mới được nhận thấy; bài khai bút hoàn toàn tây riêng, chẳng có gửi gắm điều chính trị - thị trấn hội nào như các bài khai bút về sau, trong đó, có bài “Khai bút năm Gà” - Quý Dậu, 1993, qua hai vòng “hoa giáp”, năm Đinh Dậu này, vẫn chưa “lạc hậu”:
“Có những người đã thức dậy/Lúc gà chưa gáy/ Nhân thức bao nhiêu còn ngái ngủ/Gáy lên đi, gà ơi!/Cho đời rộn lên, người người thức giấc thức/Bớt đắm say mê trong cơn lốc hoạt động mua bán/Bớt chìm đắm trong ao tù quan lại/Cho con người đứng thẳng lên/Không quỳ gối thờ đô-la/ Không cúi đầu trước quyền lực/Gáy vang lên, hỡi gà ơi!”.
BSNKV viết bài khai bút này lúc vào TP. Hồ Chí Minh “tránh rét”. Gần một phần tư thế kỷ đã qua từ ngày đó. 24 mùa Xuân đã qua, giang sơn đã có nhân thức bao biến đổi, nhưng ngẫm lại những sự kiện nổi “đình đám” nhất trong năm vừa mới đây càng thấy cần “tiếng gà thức dậy những người còn ngái ngủ!
***
Từ bài khai bút “tỏ tình” 1967 đến “khai bút năm Gà” 1993, cách nhau 26 năm của BSNKV - một từ Thủ đô đầy hầm hào, thỉnh thoảng lại rú báo cáo còi báo động, một tại thành phố từng có biệt danh là “Hòn ngọc Viễn Đông” - với nhì đẳng cấp, nội dung khác hẳn nhau. Có thể nói, đó chính là vấn đề rất đáng suy ngẫm, vì chúng cho ta thấy một nét thú vị trong chân dung một trí thức - một kẻ sĩ mà “dương thế” thường hình dung ông chỉ châm bẩm mài sắc ngòi bút luận chiến với các quân thù của dân tộc. Thì bạn cứ mường tưởng xem: Giữa Thủ đô thời chiến, BSNKV - sau khi đóng những vai trò long trọng trong các cuộc họp hành, tiếp khách và viết những bài báo cần thiết hội thoại với làng báo quốc tế - lại gò lưng, tần mần tô vẽ cặp đôi V+N hết kiểu này tới kiểu khác như một... sinh viên tinh nghịch; không, đúng hơn là như một “chàng trai” đang yêu đắm đuối, dù đã trên 50 tuổi! Còn gần 30 năm sau, ông già 80 tuổi lại dóng dả cất tiếng “gáy” thức mọi người “đứng thẳng lên” bước tham gia cuộc chiến đấu mới không có bom đạn, nhưng biết mấy là cạm bẫy và thử thách gay cấn!
Nghe qua như là trái nghịch, như nước với lửa, như âm với dương, nhưng có lẽ chính nhờ thế mà BSNKV đã thong thả vượt qua mọi thử thách, sống thọ hơn tám mươi tuổi, dù một căn bệnh hiểm có điều kiện kinh tế eo hẹp đã định kết án “tử” cho ông hơn nửa thế kỷ trước trong khoảng bên trời Tây xa xôi...
Nguyễn Khắc Phê
Xem thêm: Kham san phu khoa hn
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét